Mogućnosti izdvajanja sredstava iz budžeta Grada Kruševca
za besplatno advokatsko zastupanje žena sa iskustvom porodično – partnerskog nasilja
Šta je cilj analize budžeta Grada Kruševca?
Analiza budžeta Grada Kruševca rađena je za potrebe analize primene Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći u Kruševcu i zagovaranja za izdvajanje iz budžeta grada za besplatno advokatsko zastupanje žena sa iskustvom rodno zasnovanog nasilja a na osnovu pomenutog zakona. Svrha analize je uvid da li, na koji način i koliko Grad Kruševac prilikom utvrđivanja budžeta uzima u obzir potrebe građanki i građana, poštuje zakonske obaveze, kao i koliko ozbiljno razume i odgovara na problem rodno zasnovanog nasilja.
Zakon o BPP, u članu 39 kaže „Kad besplatnu pravnu pomoć pružaju advokati ili kad se sastavlja javnobeležnička isprava ili posreduje u rešavanju spora, jedinica lokalne samouprave snosi 50% naknada za pružanje besplatne pravne pomoći ili sastavljanja javnobeležničke isprave ili posredovanje u rešavanju spora, dok 50% naknade snosi Republika Srbija, preko Ministarstva”.
Naša analiza pokušava da da odgovor na pitanje da li se i koliko poštuje ova zakonska odredba; odnosno da li se ona očitava i ako je odgovor na to pitanje pozitivan, na koji način u budžetu Grada Kruševca.
Kruševac
Kruševac se nalazi u centralnom delu Republike Srbije, u Rasinskom okrugu. Grad je smešten u dolini Zapadne Morave, na raskrsnici puteva koji povezuju centralnu, istočnu i južnu Srbiju. Zauzima površinu od oko 854 km² i predstavlja administrativni, privredni, obrazovni i kulturni centar Rasinskog okruga. Prema zvaničnoj proceni za 2024. na teritoriji grada živi 111.937 stanovnika. Poslednjih decenija prisutan je trend smanjenja broja stanovnika usled negativnog prirodnog priraštaja i migracija ka većim gradovima i inostranstvu.
Grad funkcioniše kroz četiri osnovna organa lokalne samouprave: Skupština kao najviši organ odlučivanja, Gradonačelnik, Gradsko veće i Gradska uprava.
Nakon lokalnih izbora održanih krajem 2023., većinu u gradskoj Skupštini ima koalicija okupljena oko Srpske napredne stranka (SNS). Predsednik Skupštine, Gradonačelnik i Gradsko veće su iz redova pomenute koalicije.
Skupština grada je formalno najviši organ odlučivanja. U praksi, međutim, politička većina okupljena oko SNS određuje ishod glasanja o najvažnijim odlukama, uključujući usvajanje budžeta, razvojnih planova i imenovanja gradskih funkcionera. Gradonačelnik i Gradsko veće sprovode politiku koju podržava skupštinska većina.
Zakonska regulativa budžetskih pitanja i poslova
Zakonski osnov za budžetski kalendar propisan je u članu 31. Zakona o budžetskom sistemu, koji uređuje pripremu i donošenje budžeta Republike Srbije i budžeta jedinica lokalne samouprave. Ovaj član definiše ključne rokove koje su dužni da poštuju Ministarstvo finansija, lokalne samouprave i drugi učesnici u budžetskom procesu.
Budžetski kalendar ukratko: Nakon što usvoji fiskalnu strategiju na predlog ministarstva za finansije, Vlada RS je dostavlja na razmatranje narodnoj skupštini i lokalnoj samoupravi. Skupštinski odbor za finansije, budžet i kontrolu trošenja javnih sredstava daje preporuke na strategiju, nakon čega ministarstvo finansija priprema nacrt zakona o završnom budžetu RS i dostavlja ga Vladi. Nadležni organ lokalne samouprave dostavlja skupštini lokalne vlasti predlog odluke o završnom računu budžeta lokalne vlasti sa obrazloženjem koje sadrži godišnji izveštaj o učinku programa za prethodnu godinu.
Prema Zakonu o budžetskom sistemu Republike Srbije, lokalne samouprave dužne su da:
- organizuju javnu raspravu o nacrtu budžeta,
- omoguće učešće građana i zainteresovanih organizacija,
- usvoje budžet do kraja tekuće godine za narednu fiskalnu godinu,
- obezbede transparentnost planiranja i izvršenja budžeta.
Budžet Grada Kruševca priprema Odeljenje za finansije gradske uprave. Na osnovu prikupljenih predloga izrađuje se nacrt budžeta koji razmatra Gradsko veće, dok se konačan Predlog odluke o budžetu upućuje Skupštini grada.
Budžet usvaja Skupština grada većinom glasova odbornika. Nakon usvajanja, gradonačelnik i Gradsko veće odgovorni su za njegovo izvršenje. Gradska uprava prati realizaciju i priprema izveštaje o izvršenju budžeta. Grad mora da podnese Upravi za trezor Odluku o završnom računu budžeta usvojenu od strane Gradske skupštine, kao i izveštaj o izvršenju budžeta.
Rokovi u budžetskom kalendaru mogu biti usklađivani izmenama Zakona o budžetskom sistemu ili godišnjim instrukcijama Ministarstva finansija, ali je osnovni postupak i dalje uređen članom 31. Zakona o budžetskom sistemu.
Budžetski korisnici
Grad Kruševac ima direktne i indirektne budžetske korisnike.
Direktni budžetski korisnici su: Skupština grada, Gradonačelnik, Gradsko veće, Gradsko pravobranilaštvo, Gradska uprava i drugi organi utvrđeni Odlukom o budžetu.
Indirektni budžetski korisnici su ustanove čiji je osnivač Grad, poput predškolske ustanove, ustanova kulture (muzej, pozorište, biblioteka, kulturni centar), sportskih ustanova, turističke organizacije i drugih.
Prema Odluci o budžetu za 2026. godinu, Grad Kruševac ima oko 20 budžetskih korisnika (direktnih i indirektnih zajedno), za koje se izrađuju pojedinačni finansijski planovi.
Model budžeta
Grad Kruševac primenjuje programski model budžeta, koji je obavezan za sve jedinice lokalne samouprave u Srbiji u skladu sa Zakonom o budžetskom sistemu.
Programski budžet sredstva raspoređuje prema programima, programskim aktivnostima, projektima I definisanim ciljevima I pokazateljima uspešnosti.
Budžet za 2026. godinu organizovan je kroz 17 programa, među kojima su: komunalne delatnosti, saobraćajna infrastruktura, socijalna zaštita, kultura, sport, obrazovanje i opšte usluge lokalne samouprave.
Transparentnost budžeta
Razumljivost za stručnu javnost je dobra, budući da su dostupni svi ključni budžetski dokumenti i programska struktura. Razumljivost za građane je srednja. Iako Građanski vodič predstavlja značajan korak ka većoj otvorenosti, budžetski dokumenti i dalje sadrže veliki broj stručnih termina, ekonomskih klasifikacija i administrativnih procedura koje prosečnom građaninu otežavaju razumevanje načina raspodele javnih sredstava.
Pozitivno je što Grad Kruševac objavljuje Građanski vodič kroz budžet, koji pojednostavljeno prikazuje: odakle dolazi novac, na šta se troši, najveće investicije i najvažnije programe finansiranja.
Pored toga, organizuju se javne rasprave o nacrtu budžeta i rebalansu, što građanima omogućava da se upoznaju sa planiranim rashodima i daju komentare.
Transparentnost je na zadovoljavajućem nivou, jer Grad redovno objavljuje Odluku o budžetu, finansijske planove, Građanski vodič, izveštaje o izvršenju budžeta i organizuje javne rasprave.
Budžetski okvir Grada Kruševca za 2026.
Predlog budžeta Grada Kruševca za 2026. godinu iznosi približno 8,72 milijarde dinara, što predstavlja povećanje rashoda za oko 1,5 milijardi dinara u odnosu na prvobitni budžet za 2025.
Ukupni rashodi povećani su u gotovo svim kategorijama:
- Rashodi za zaposlene: +166 miliona dinara
- Korišćenje usluga i roba: +121 milion dinara
- Subvencije: +253 miliona dinara
- Socijalna zaštita: +225 miliona dinara
- Kapitalni izdaci: +234 miliona dinara
Istovremeno, sredstva budžetske rezerve smanjena su za preko 41 milion dinara.
Posebno je važno istaći da se više od 1,14 milijardi dinara ili oko 13% budžeta finansira iz prenetih neutrošenih sredstava iz prethodnih godina. Ovakva struktura ukazuje da značajan deo planiranih rashoda nije pokriven tekućim prihodima već akumuliranim viškovima iz ranijih budžetskih perioda.
Najveći deo budžeta usmeren je na: komunalne delatnosti (2,05 milijardi dinara, 23,5%), Saobraćaj i infrastrukturu (1,36 milijardi dinara (15,6%), Predškolsko obrazovanje – 907 miliona dinara (10,4%), Socijalnu i dečiju zaštitu – 758 miliona dinara (8,69%),Kulturu i informisanje – 559 miliona dinara (6,4%).
Posmatrano zbirno, gotovo polovina budžeta usmerena je na administrativne, komunalne i infrastrukturne funkcije grada.
Uporedni pregled sa gradovima iz okruženja – Kraljevo
Prema dostupnim podacima, budžet Kruševca, Grada koji ima 111.937 stanovnika po zvaničnoj proceni iz 2024. za 2026. godinu iznosi oko 8,72 milijarde dinara.
Kraljevo, koji je grad sa 110.196 stanovnika /ca je krajem 2025. usvajalo budžet za 2026. Kruševac i Kraljevo imaju gotovo uporedive budžete i sličnu razvojnu strukturu, pri čemu oba grada raspolažu sa oko osam do devet milijardi dinara godišnje. Razlika je u prioritetima – Kruševac veći deo sredstava usmerava na komunalnu infrastrukturu i kapitalne investicije, dok Kraljevo više ulaže u obnovu infrastrukture i projekte finansirane iz nacionalnih i međunarodnih izvora.
Budžet grada Kraljeva je po obimu veoma sličan budžetu Kruševca. Kao i većina većih gradova u Srbiji, najveći deo rashoda odnosi se na komunalnu infrastrukturu, saobraćaj, obrazovanje, socijalnu zaštitu i sport i kulturu.
Karakteristično je da Kraljevo poslednjih godina povećava ulaganja u putnu infrastrukturu, energetsku efikasnost javnih objekata i zaštitu od elementarnih nepogoda, uz značajno korišćenje sredstava Republike Srbije i evropskih fondova.
U odnosu na Kruševac, Kraljevo ima sličnu strukturu prihoda i rashoda, ali nešto veće izdvajanje za sanaciju infrastrukture zbog posledica poplava i većeg broja kapitalnih projekata.
Uporedni pregled sa gradovima iz okruženja – Jagodina
Budžet Jagodine, grada sa 71.195 stanovnika za 2026. iznosi nešto više od 4 milijarde dinara, što znači da Kruševac ima duplo više sredstava u budžetu u odnosu na Jagodinu koja nije duplo manji grad prema broju stanovnika.
Grad Jagodina tradicionalno značajan deo sredstava usmerava na socijalne programe, podršku porodici i natalitetu, poljoprivredu, turizam, sport.
Jagodina godinama primenjuje model snažne podrške stanovništvu kroz različite subvencije, dok su kapitalna ulaganja nešto manja u odnosu na Kruševac i Kraljevo.
Jagodina raspolaže znatno manjim budžetom, ali proporcionalno više sredstava usmerava na socijalne mere, podršku porodicama i lokalne subvencije. Njena razvojna politika je više usmerena ka direktnoj podršci građanima nego ka velikim infrastrukturnim projektima.
Sva tri grada primenjuju programski model budžeta, objavljuju osnovna budžetska dokumenta i organizuju javne rasprave. Međutim, i dalje postoji prostor za unapređenje participativnog budžetiranja, uključivanje građana u ranije faze planiranja budžeta i jednostavnije predstavljanje budžetskih podataka kako bi oni bili razumljiviji široj javnosti.Top of FormBottom of Form
Zaključujemo da Grad Kruševac raspolaže najvećim budžetskim kapacitetom u odnosu na druge gradove Rasinskog i šireg centralnog regiona Srbije, što otvara prostor za razvoj novih socijalnih usluga bez značajnijeg fiskalnog opterećenja.
Besplatna pravna pomoć u Budžetu grada Kruševca?
Prema Zakonu o besplatnoj pravnoj pomoći, jedinice lokalne samouprave imaju obavezu da organizuju i finansiraju sistem besplatne pravne pomoći za građane koji ostvaruju pravo na ovu uslugu.
Uvid u Program 11 – Socijalna i dečija zaštita pokazuje da budžet prepoznaje više ranjivih grupa:
- žene žrtve nasilja,
- osobe sa invaliditetom,
- starija lica,
- porodice u stanju socijalne potrebe.
Međutim, u budžetu nije moguće identifikovati posebnu budžetsku liniju namenjenu finansiranju besplatne pravne pomoći. Dakle, jedna od zakonom predviđenih usluga nije jasno budžetski vidljiva niti je moguće pratiti njeno finansiranje.
ZAKLJUČAK I PREPORUKE
Budžet Grada Kruševca za 2026. pokazuje rast prihoda i rashoda i predstavlja jedan od najvećih lokalnih budžeta u regionu.
Iako su izdvajanja za socijalnu zaštitu povećana i postoji zakonska obaveza lokalne samouprave da obezbedi finansiranje usluge besplatne pravne pomoći, budžet Grada Kruševca ne prepoznaje jasno potrebu finansiranja te usluge.
Na osnovu analize budžetskih prihoda i rashoda jasno je da postoji i finansijski i zakonski osnov da se to promeni. Predlažemo da Grad Kruševac u 2026. formalizuje i budžetski prepozna uslugu besplatne pravne pomoći kao sastavni deo sistema socijalne zaštite.
Predlažemo, konkretno, da se to uradi putem uvođenja nove programske aktivnosti „Besplatna pravna pomoć za ranjive grupe sa fokusom na žene žrtve nasilja“ u okviru Programa 11 – Socijalna i dečija zaštita:
Predlog izdvajanja:
- od 4 do 8 miliona dinara godišnje,
Moguća struktura troškova:
- Advokatske usluge – 5.000.000 dinara
- Informisanje građana – 500.000 dinara
- Administracija i koordinacija – 500.000 dinara
Sredstva je moguće obezbediti preraspodelom unutar postojećeg programa socijalne zaštite bez ugrožavanja drugih korisnika. Predložena izdvajanja od 4 do 8 miliona dinara godišnje predstavljala bi finansijski minimalan zahvat – između 0,5% i 1% postojećeg programa socijalne zaštite – ali bi imala značajan efekat na pristup pravdi, zaštitu žena žrtava nasilja i ostvarivanje prava najugroženijih građana.
U Kruševcu, 03/07/2026
Analizu sačinila Sanja Petković
Izveštaji
